Deze week komen wereldleiders samen in New York tijdens de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties. Op de agenda: het kiezen van een nieuwe baas. De tweede termijn van secretaris-generaal António Guterres loopt op 31 december af.

Het verkiezingsproces met meerdere stemrondes is al een paar maanden aan de gang, maar kreeg tot nu toe weinig aandacht. Want hoeveel gezag heeft de positie nog in een tijd waarin machtige wereldleiders invloed naar zich toetrekken en de VN steeds meer een tandeloze tijger lijkt?

Voormalig D66-leider Sigrid Kaag bekleedt al jaren hoge posities binnen de VN. De hoogste functie, die van secretaris-generaal, noemt zij "misschien wel de meest onmogelijke baan ter wereld". "Het is altijd laveren tussen de belangen van grootmachten en de verwachtingen van gewone mensen. Want het VN-Handvest spreekt altijd over 'wij, de mensheid'."

De laatste vijftien jaar is de VN steeds meer op een zijspoor geraakt, zegt Kaag. "Het heeft afgedaan aan relevantie. Als de VN spreekt, is het niet meer zo dat iedereen denkt: daar moeten we wat mee."

VN-expert Mark Goldberg sluit zich hierbij aan. Hij noemt het recente staakt-het-vuren tussen de Verenigde Staten en Iran, dat vooral met hulp van Pakistan tot stand kwam, als voorbeeld. "In het verleden zou de VN daar voorop hebben gelopen." Kort na het bestand escaleerde de strijd overigens weer.

Rol van grootmachten

Nu er veel grote conflicten spelen, zou de VN van grote betekenis kunnen zijn. Dat dit niet het geval is, komt volgens Goldberg vooral door de houding van de landen met een permanente zetel in de VN-Veiligheidsraad, het hoogste VN-orgaan. "Je ziet een steeds heviger wordende geopolitieke strijd tussen Rusland, China en de Verenigde Staten."

Die landen zouden de organisatie moeten "dragen", zegt ook Sven Koopmans, die jarenlang actief was als vredesonderhandelaar van de VN. "In plaats daarvan leggen zij het Handvest van de Verenigde Naties naast zich neer."

Onder leiding van Donald Trump keert de VS, de grootste geldschieter van de VN, zich bijvoorbeeld steeds nadrukkelijker tegen de organisatie. Trump heeft de financiering van meerdere VN-hulporganisaties stopgezet en bekritiseert Guterres regelmatig.

Daarin zit volgens de experts de grootste uitdaging voor de nieuwe leider: hij of zij moet tegenwicht zien te bieden aan de grootmachten, zonder ze helemaal van zich te vervreemden.

Een greep uit de kanshebbers voor de positie:

Niet alleen op het gebied van gezag heeft de VN betere tijden gekend. Kaag: "Er is een grote financiële crisis gaande." Lidstaten betalen contributies niet of te laat. Hoewel belangrijke financiers zoals China en de VS inlopen op achterstallige betalingen, is er nog steeds een miljardentekort.

Zichtbaarheid

Volgens Kaag moet de nieuwe leider daarom zichtbaarder worden. "Als je te terughoudend en risicomijdend bent, dan zet je jezelf als leider al snel buitenspel." De VN hoeft volgens haar niet iedere vredesonderhandeling zelf te leiden, maar moet wel relevant genoeg zijn om erbij gevraagd te worden. "Het is een wisselwerking." Soms, zegt ze, is aanwezigheid genoeg, maar soms moet de leider ook risico nemen.

"Hij of zij moet proberen in gesprek te komen met Trump, Poetin en met Xi", vult Koopmans aan. "Maar ook met de rebellen in Jemen. Het moet iemand zijn die flexibel is en die ook bereid is om erop af te stappen." Daar is volgens Koopmans een charismatisch persoon voor nodig.

De nieuwe leider moet volgens Koopmans weer een duidelijke visie uitdragen. "Het moet duidelijk zijn waar de VN voor staat. En dat is primair het voorkomen van grote oorlogen."