Terwijl diplomatieke inspanningen nog volop liepen, er geen toestemming was van het Amerikaanse Congres of de VN, is de Amerikaanse president Donald Trump toch een oorlog begonnen met Iran. "Om te voorkomen dat Iran kernwapens krijgt." Daarbij heeft ook de Israëlische premier Benjamin Netanyahu zich aangesloten. "Tegen de existentiële dreiging van het terroristische regime in Iran."

Minister van Buitenlandse Zaken van Oman Badr Albusaidi is woedend. Hij leidde tot afgelopen donderdag de Amerikaans-Iraanse onderhandelingen over mogelijke beperkingen op de uraniumverrijking van Iran. Gisteren meldde hij nog "aanzienlijke vooruitgang". Volgende week zouden de gesprekken verdergaan.

Vandaag schrijft Albusaidi op X: "Ik ben ontzet. Actieve en serieuze onderhandelingen zijn wederom ondermijnd. Noch de belangen van de VS, noch de zaak van de wereldvrede zijn hiermee gediend. [...] Ik dring er bij de VS op aan zich hier niet verder in te laten meeslepen. Dit is niet jullie oorlog."

Opstand

Trump, die zijn aanval "Operation Epic Fury" in een video aankodigde, riep Iraanse strijdkrachten op hun wapens neer te leggen en Iraanse burgers op in opstand te komen en "hun regering over te nemen". Weken geleden had Trump tegen het Iraanse volk gezegd dat hulp onderweg was, toen het regime op bloedige wijze een protestgolf de kop in drukte. Tienduizenden mensen werden daarbij gedood.

De Amerikaanse strategie lijkt volledig gebaseerd op de veronderstelling dat het Iraanse volk nu weer in opstand zal komen, denkt Laurel Rapp, Amerikakenner bij de Britse denktank Chatham House. "Een enorm risico. Mocht een massale opstand uitblijven, dan staat de regering-Trump voor een tweesprong: opgeven of opschalen."

Internationaal recht-experts zijn zeer kritisch op de oorlogsverklaring van Trump aan Iran, die wordt omschreven als roekeloos. Het Congres, dat volgens de Amerikaanse grondwet beslist over een oorlog, is door Trump - op een aantal hoogeplaatste congresleden na - buitenspel gezet. Republikeinen prijzen Trump, Democraten vragen om opheldering.

Alleen bij een directe bedreiging van de VS mag de president het Congres omzeilen en de grondwet schenden. Trump zelf bevestigde het ontbreken van een direct gevaar toen hij vandaag in zijn videoboodschap zei: "We doen dit niet voor nu. We doen dit voor de toekomst."

In het Amerikaanse Congres en de Senaat zou deze week mogelijk gestemd worden over een oorlog tegen Iran. Het kan dus een strategische zet zijn geweest, zegt Martijn Kitzen, hoogleraar Militaire Studies, met expertise in irreguliere oorlogsvoering. "Dat hij die stemming vóór wilde zijn en daarom nu aanvalt. Heel zorgelijk, want het gaat om een aanval op een soevereine staat."

Wet van de jungle

Onder Trump vallen de VS aan waar en wie ze maar willen, zei de Iraanse minister van Buitenlandse Zaken, Abbas Araghch, eerder deze maand. "Volgens de 'wet van de jungle', waar de sterkste zijn wil aan anderen oplegt. Daardoor hebben landen geen andere keuze dan de druk weerstaan en sterker worden."

Marion Messmer, defensiespecialist bij Chatham House, ziet daarvan het gevaar. "Afgezien van het risico op oorlog in het gehele Midden-Oosten, schept de aanval een zorgwekkend precedent: toeslaan wanneer onderhandelingen niet verlopen zoals Washington dat wil."

Voormalig correspondent Thomas Erdbrink, die net terug is uit Iran, voorspelt weinig positiefs. "Mocht de Iraanse leider ayatollah Khamenei inderdaad zijn omgekomen, dan krijg je gewoon nog meer hardliners aan de macht, die nog meer oorlog willen en tot het einde door willen vechten."

Het VN-handvest bepaalt dat landen elkaar niet zomaar mogen aanvallen. Met twee uitzonderingen: als de VN-Veiligheidsraad toestemming geeft voor de aanval of uit zelfverdediging. Bij zelfverdediging moet er sprake zijn van een directe gewapende aanval op jouw grondgebied door een andere staat, of wanneer een aanval ophanden is. Experts zagen geen directe dreiging die een militaire reactie van de VS vereiste.

Trump herhaalt daarmee zijn eerdere aanpak: bij zijn acties in Venezuela eerder dit jaar en de eerste aanval op Iran vorig jaar was er ook geen toestemming van de VN of het Amerikaanse Congres. Stemmingen daarover achteraf, werden door de Republikeinen gewonnen.

Toch is de aanval politiek riskant voor Trump. In november zijn er tussentijdse verkiezingen en met zijn populariteit is het slecht gesteld. Ook heeft Trump in zijn verkiezingscampagne gezworen de VS niet langer in buitenlandse oorlogen te betrekken, als onderdeel van zijn 'America First'-agenda.

Een grondoorlog zal in de VS daarom moeilijk te verkopen zijn. Kitzen: "Dat is tegelijkertijd ook de zwakte van deze aanpak: zonder aanwezigheid op de grond is een regime change lastig te realiseren. Als dat echt het doel is, dan verwacht ik dat daar parallel ook operaties voor lopen."